همچنین زبان شناسان تاریخ توركی را با توجه به كتیبه‌ها و متن‌های باستانی به دوره‌های زیر تقسیم می‌كنند:

1.دوره توركی باستان(قرن‌های 6 تا 13)

اولین دوره زمان توركی با توجه به كتیبه‌هاست كه تا قرن سیزده میلادی ادامه داشته است.در مقایسه با دیگر دوره‌ها هم از نظر صداها و هم از نظر فرم و خزینه كلمات خالصترین است.متن‌های به دست آمده از این دوره در سه دسته گؤك‌تورك، اویغور و قاراخانلی قرار می‌گیرند:
آ) متن‌های گؤك‌تورك:نوشته‌هایی كه گؤك‌تورك‌ها با استفاده از الفبایی كه خودشان ایجاد كرده بوده‌اند نوشته‌اند.نوشته‌های این دوره به بیش از 250 عدد می‌رسد.نام بعضی از آن‌ها به قرار این‌چنین است:كول تیگین، بیلگه قاغان، تونیوقوق، اورخون، چویرین، هویتو تامیر، نالایها، تالاس، هانگیدای، ایه نور و ...

ب)متون اویغور
بعد از واژگونی حكومت كؤك‌تورك‌ها اویغورها را در صحنه تاریخ می‌بینیم.با وجودیكه بیشتر نوشته‌های به‌دست آمده از این دوره را دینی و اخلاقی تشكیل می‌دهد اما در میان آن‌ها نوشته‌هایی در مورد طب، طالع‌بینی و نجوم و شعر هم دیده می‌شود.مهمترین آن‌ها كتیبه‌های زیر هستند:
 سگگیز یوكمك: متنی دینی اخلاقی ترجمه شده از چینی كه دارای خزینه كلمات بسیار غنی است.
آلتون یاروق:حجیم‌ترین متن ترجمه شده از چینی به اویغوری است كه آن‌را سینگكو سلی توتونگ نوشته است.
ایرق بیتیك: متنی در باره طالع‌بینی است كه از 65 بند تشكیل شده است.
داستان قایل‌آنام‌قار و پاپام‌قارا:داستان یك شاهزاده فهمیده و یك شاهزاده كم‌فهم است.

پ):متون قاراخانلی
متون نوشته شده در دوره قاراخانلی این‌ها هستند:
قوتادگو بیلیگ:(علم سعادت،1069-1070)كتاب شعری با حدود 6645 بیت كه نویسنده كتاب یعنی یوسف خاص حاجب بوسیله گفتوگویی میان چهار مرد دولت ، انسان ،عدالت و عقل را تمثیل می‌كند.وراه سعادت در دو جهان را نشان می‌دهد.
دیوان لغات التورك:كتابی كه محمود كاشغری به منظور آموزش توركی به عرب‌ها و نشان دادن برتری زبان توركی در سال 1072 شروع و در سال 1077 به پایان رساند .و آن‌را به خلیفه ابوالقاسم عبدالله تقدیم كرد.این كتاب اولین انسیكلوپدیای توركی به شمار می‌رود.محمود كاشغری برای نوشتن این كتاب تمام سرزمین‌های تورك‌زبان را گشت و تمام كلمات توركی را در آن به ثبت رسانید.این كتاب را همچنین می‌توان اولین كتاب توركولوژی تاریخ دانست.توركولوق‌ها از آن به عنوان یادگار بی‌نظیر اعصار گذشته یاد می‌كنند.
عتابت‌الحقایق: ادیب احمد این كتاب را در قرن 12 و درباره دین و تصوف نگاشته است.
دیوان حكمت: شعرهایی كه خوجا احمد یسوی در این كتاب نوشته و البته همه آن‌ها مربوط به خودش نیست.

۲. دوره ترکی میانه

دوره‌ای که ترکی باستان را به ترکی نوین مرتبط می سازد.در این دوره به توركی مورد استفاده در آسیای میانه توركی مشترك آسیای میانه هم گفته می‌شود.در قرن سیزده میلادی، در دنیای تورك با به وجود آمدن بعضی تغییرات و جدایی‌ها كم‌كم در شكل زبان تغییراتی صورت می‌گیرد.این دگرگونی‌ها زمینه را برای ایجاد نظام نوشتاری نوین توركی پدید آورد.در واقع باید گفت منطقه اصلی این تغییرات شهر خوارزم بود.این شهر از طرفی پلی برای ارتباط توركی قاراخانلی و توركی خوارزمی گشته و هم توركی باستان را وارد شرایط جدید می‌كند و زمینه را برای به وجود آمدن لهجه جغتایی از گروه توركی شرقی به وجود می‌آورد.

توركی خوارزمی نامی است كه به زبان نوشتاری توركستان غربی در قرون ۱۳ و ۱۴اطلاق می‌شود.یادگارهای به جا مانده از این دوره در دو گروه توركی قبچاق و توركی خوارزم دسته‌بندی می‌شوند اكنون به نام برخی از این‌ها توجه كنید:

توركی خوارزمی:

مقدمة‌الادب:این كتاب بعد از دیوان لغات التورك غنی‌ترین لغت‌نامه توركی است كه از طرف زمخشری در سال‌های۱۱۲۷-۱۱۴۴ نوشته و به خوارزمشاه آتسیز تقدیم شده است.

قصص‌الانبیا:در این اثر كه توسط رابغوزی در سال ۱۳۱۰ نوشته و به امیر نصرالدین توق بوغا تقدیم شده، داستان‌های آمده در قرآن كریم كه مربوط به پیغمبران الهی است و همچنین داستان حضرت محمد(ص) و سه خلیفه و حضرت علی (ع) و امام حسن(ع) و امام حسین(ع) نگاشته شده است.

معین‌المرید: این كتاب شعر كه حاوی ۹۰۰ بیت است در سال ۱۳۱۳ و برای آموزش فقه و تصوف برای توركمن‌هایی كه عربی نمی‌دانستند نوشته شده است.

محبت‌نامه:یك اثر منظوم است كه خوارزمی آن را در سال ۱۳۵۳ نوشته است.

نهج‌الفرادیس:ترجمه چهل حدیث است كه محمود كدرلی آن را در سال ۱۳۵۸ با مضمونی دینی، اخلاقی به توركی خوارزمی نوشته است.این كتاب یك نمونه زیبا از نثر توركی خوارزمی به شمار می‌رود.

در ضمن تفسیر قرآن كریم نیز مربوط به این دوره است.

توركی قبچاق:

کدکس کومانیکس:در سال ۱۳۰۳ نوشته شده و شامل لغت‌نامه‌ای مختصر به زبان های تورکی-آلمانی-لاتینی-فارسی است.

ترجمان تورکی و عربی:کتابی شامل لغت نامه و گرامر تورکی است و در سال ۱۲۴۵ نوشته شده است.

کتاب‌الادراک للسان‌الاتراک:اولین کتاب گرامر شناخته شده تورکی است که ابوحیان آن را در سال ۱۳۱۲ نوشته است.

خسرو و شیرین:ترجمه منظمومه خسرو وشیرین نظامی به تورکی است که قطب آن را در سال ۱۳۴۱ نوشته است.این کتاب از منابع پایه ای تورکی قبچاق است.

گلستان:ترجمه تورکی کتاب گلستان سعدی توسط سارایلی سیف.

التحفه‌الزکیه فی‌الغت‌الترکیه:تاریخ نگارش این کتاب دقیقا معلوم نیست.یکی از کتاب‌های گرامر تورکی قبچاق است.

القوانین‌الکلیه فی‌الغت‌الترکیه:نویسنده این کتاب هم که منبع مهم گرامر قبچاقی است معلوم نیست.

۳.دوره تورکی نوین(قرون ۱۵ تا ۲۰)

دوره‌ایست که لهجه‌های به وجود آمده در دوره میانه و ادبیات آن‌ها توسعه و ادامه می‌یابند.از نظر زبان‌شناسی به طور قطع نمی‌توان مرز مشخصی میان تورکی میانه و تورکی نوین تعیین کرد. ولی در هر حال می‌توان این دوره را دوره تغییرات لهجه‌ها و تاثیرات خارجی بر زبان تورکی انگاشت.

همچنین زبان شناسان تاریخ توركی را با توجه به كتیبه‌ها و متن‌های باستانی به دوره‌های زیر تقسیم می‌كنند:

در این دوره از طرفی لهجه‌های اورخون و اویغور و قاراخانلی و خوارزم و لهجه دیگر به وجود آمده از آن یعنی تورکی جغتای رشد و توسعه می‌یابند و از طرف دیگر سلجوق‌های آناطولی به همراه لهجه‌های اوغوز با پیشرفت و رشد سریع در مدت زمان کمی دومین زبان نوشتاری تورکی را پدید می‌آورد.

تورک‌های خزر و تورک‌های شمال دریای سیاه تا قسمت‌های بزرگی از اروپا که در دوران ماقبل میلاد به آن‌جا کوچیده بودند همچنان تا قرن ۱۵ به حیات خود ادامه می‌دهند.

۴.دوره تورکی مدرن

تورکی مورد استفاده از ابتدای قرن بیستم تا به امروز در مناطق مختلف تورک‌نشین دنیاست.امروز زبان تورکی دارای بیست زبان نوشتاری مختلف و گویش‌های بیستر از این تعداد است.
برچسب‌ها: دوره های تاریخی زبان ترکی, زبان تورکی, تاریخ زبان ترکی, قشقایی, ایل قشقایی